ridm@nrct.go.th   ระบบคลังข้อมูลงานวิจัยไทย   รายการโปรดที่คุณเลือกไว้

การจัดการทรัพยากรน้ำโดยชุมชน กลุ่มที่ 4 : โครงการวิจัยเชิงปฏิบัติการการพิทักษ์และจัดการลุ่มน้ำคลองด่าน จังหวัดสมุทรปราการ

หน่วยงาน สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย

รายละเอียด

ชื่อเรื่อง : การจัดการทรัพยากรน้ำโดยชุมชน กลุ่มที่ 4 : โครงการวิจัยเชิงปฏิบัติการการพิทักษ์และจัดการลุ่มน้ำคลองด่าน จังหวัดสมุทรปราการ
นักวิจัย : ชัยพันธ์ ประภาสะวัต
คำค้น : water and resource management , การจัดการทรัพยากรน้ำ
หน่วยงาน : สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย
ผู้ร่วมงาน : -
ปีพิมพ์ : 2551
อ้างอิง : http://elibrary.trf.or.th/project_content.asp?PJID=RDG4840053 , http://research.trf.or.th/node/2482
ที่มา : -
ความเชี่ยวชาญ : -
ความสัมพันธ์ : -
ขอบเขตของเนื้อหา : -
บทคัดย่อ/คำอธิบาย :

โครงการนี้มีวัตถุประสงค์ 1) ศึกษาถึงการการจัดการน้ำในพื้นที่คลองด่าน มีพัฒนาการและมีการเปลี่ยนแปลงอย่างไร มีปัจจัยเงื่อนไขการเปลี่ยนแปลงอะไรบ้าง 2)ศึกษาถึงการเปลี่ยนแปลงการจัดการน้ำมีผลกระทบต่อระบบนิเวศน์ และวิถีชีวิตอาชีพของชุมชนลุ่มน้ำอย่างไร 3) ศึกษาถึงนโยบายการจัดการน้ำของรัฐ จะส่งผลต่อการเปลี่ยนแปลงและส่งผลกระทบต่อชุมชนอย่างไร 4) ศึกษาถึงแนวทางการจัดการทรัพยากร และแผนการจัดการน้ำที่สอดคล้องต่อสภาพระบบนิเวศน์ ที่สร้างการฟื้นฟูและอนุรักษ์อย่างไร จากการศึกษาพบว่า สภาพปัญหาของคลองด่านมีอย่างน้อย 3 ประการ ที่ส่งผลต่อระบบนิเวศน์และวิถีชีวิต คือ 1) ปัญหาน้ำเสีย คือ ช่วงเดือนกุมภาพันธ์-พฤษภาคม น้ำจะมีสีเขียวถึงดำ ส่งกลิ่นเหม็นรุนแรง มีฟอง น้ำมีสารเคมีปนเปื้อน น้ำเสีย เนื่องจากพื้นที่คลองด่านเป็นแหล่งที่ตั้งโรงงานอุตสาหกรรม เขตที่พักขนาดใหญ่ หมู่บ้านจัดสรร น้ำเสียเหล่านี้ทิ้งลงสู่คลองด่าน สภาพน้ำเสียเกิดผลกระทบต่อกลุ่มอาชีพ เลี้ยงปลาสลิด บ่อกุ้ง ผู้เลี้ยงปลา กุ้ง ได้รับความเดือดร้อน ขาดทุน ประสบปัญหาหนี้สิน พื้นที่ที่ประสบปัญหาหนักคือ ตำบลบางเพรียง อำเภอบางบ่อ , ตำบลบางปลาอำเภอบางพลี , ตำบลบางปูใหม่ อำเภอสมุทรปราการ และผลกระทบที่เกิดกับอีกกลุ่มหนึ่ง คือ ชุมชนชาวประมง น้ำเสียส่งผลต่อกลุ่มเรือรุนเคยและกลุ่มกุ้ง รวมทั้งกลุ่มผู้เพาะเลี้ยงหอยแมลงภู่ 2) ปัญหาภัยแล้ง สภาพปัญหาภัยแล้งในพื้นที่คลองด่านเกิดจากความต้องการใช้น้ำของเกษตรกรสูง มีการสูบน้ำเก็บไว้ รวมทั้ง การจัดการน้ำหรือการผันน้ำคลองน้ำตาลไปในเขตอำเภอบางปะกง จังหวัดฉะเชิงเทรา และมีการแย่งชิงการใช้น้ำธุรกิจบริการ เช่น หมู่บ้านจัดสรร และสนามกอล์ฟ The Vintage มีการสร้างบ่อเก็บน้ำไว้ 2 แห่ง สูบน้ำจากคลองมาพักไว้ก่อนถึงฤดูแล้ง บ่อมีขนาด 4 ไร่ มีความลึก 15 เมตร ผลกระทบที่เกิดขึ้นต่อชุมชนคือ 2.1) หมู่บ้านในเขตน้ำจืดไม่มีน้ำประปาใช้ 2.2) กลุ่มผู้มีน้ำประปาใช้ต้องจ่ายค่าน้ำราคาแพงมาก 2.3) กลุ่มผู้เลี้ยงกุ้ง ปลา ไม่มีน้ำเลี้ยงปลา 2.4) ปัญหาการรุกเข้ามาของน้ำเค็ม 3) ปัญหาน้ำหลากท่วม ในหน้าน้ำหลากการระบายน้ำไม่สามารถทำทันต่อปริมาณน้ำไหลบ่า สาเหตุจาการเปลี่ยนแปลงเส้นทางน้ำในเขตพื้นที่ตอนบน การถมคลองที่เป็นเส้นทางน้ำ ผลกระทบเกิดขึ้นกับชุมชนชายฝั่ง ทั้งการเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่งด้วยปัญหาน้ำเสีย , ปัญหาภัยแล้ง , ปัญหาน้ำท่วม จากการศึกษาพบสาเหตุสำคัญคือ 1) การจัดการลุ่มน้ำคลองด่านเพื่อประโยชน์มหาศาล โดยละเลยชีวิตคนท้องถิ่น เช่น การจัดการระบบชลประทานโครงการเชียงราก – บางเหี้ย , การระบายน้ำการเพาะปลูกข้าวในทุ่งเจ้าพระยาตะวันออก , การระบายน้ำเพื่อไม่ให้ท่วมพื้นที่กรุงเทพและปริมณฑลฝั่งตะวันออกการจัดการน้ำผูกขาดโดยรัฐ บริหารจัดการน้ำแบบแยกส่วน ขาดการมีส่วนร่วมกับชุมชนผู้ซึ่งได้รับผลกระทบ 2) อุตสาหกรรมและธุรกิจบริการเติบโตอย่างไร้ทิศทาง และขาดการควบคุมใน 4 ทศวรรษที่ผ่านมาเมืองสมุทรปราการขยายตัวอย่างรวดเร็ว ทั้งนิคมอุตสาหกรรม , การจัดสรรที่ดินสร้างโรงงานอุตสาหกรรม , การพัฒนาที่พักอาศัยขนาดใหญ่ ขณะที่พื้นที่ตอนล่างเป็นพื้นที่ทำเกษตรกรรมต้องใช้พื้นที่แม่น้ำลำคลอง เป็นแหล่งระบายน้ำเสีย น้ำท่วม ในอีกด้านหนึ่งธุรกิจบริการก็ใช้น้ำในคลองเป็นการใช้น้ำที่ปริมาณมหาศาล ส่งผลเกิดการแย่งชิงการใช้ทรัพยากรน้ำจากคนท้องถิ่น และเกษตรกรประสบกับการขาดแคลนน้ำอย่างรุนแรงในฤดูแล้ง ด้วยสาเหตุดังกล่าว คนในพื้นที่คลองด่าน เกิดการปรับตัว คือ 1) รวมตัวร้องเรียนให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องเข้าช่วยกันแก้ไขปัญหา 2) การขึงผ้าใบกั้นน้ำเน่าเสีย และร้องขอการก่อสร้างประตูระบายน้ำกักน้ำเสีย 3) การเปลี่ยนวิธีการเลี้ยงสัตว์ และการเปลี่ยนสร้างน้ำอื่นมาทดแทน 4) การจัดการให้การเพาะเลี้ยงหอยแมลงภู่ ให้สัมพันธ์กับรอบระบายนํ้าจืด 5) การลงทุนซื้อพันธุ์ปูและหอยขนาดเล็กมาปล่อยเลี้ยงในบ่อร่วมกับกุ้งธรรมชาติ 6) การเปลี่ยนไปทำเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำต่างถิ่น ทำงานเป็นลูกจ้าง หรือค้าขายเล็ก ๆ น้อยๆ ข้อเสนอและแนวทางออกในการจัดการน้ำคลองด่าน 1. แนวทางการทำงานภาคประชาชน (1.1) ชุมชนต้องมีส่วนร่วมในการบริหารจัดการน้ำของโครงการชลประทานคลองด่านชุมชนคลองด่านเห็นว่าการบริหารระบบการจัดการน้ำในพื้นที่ทั้งระบบควรมีตัวแทนของชุมชนเข้าไปร่วมรับรู้ข้อมูลและร่วมการบริหารจัดการลุ่มน้ำ ในลักษณะของการจัดการร่วม หรือ Co-Management ซึ่งเอื้อให้ชุมชนมีโอกาสในการรับรู้ข้อมูลเพื่อสามารถเตรียมการหรือปรับตัวให้สอดคล้องกับสถานการณ์น้ำในแต่ละช่วงได้อย่างเหมาะสม ทั้งนี้อาจจะอยู่ในรูปของการจัดตั้ง “ คณะกรรมการบริหารร่วมโครงการชลประทานคลองด่าน” (1.2)ชุมชนต้องผลักดันกลไกจัดการทรัพยากรน้ำลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนล่างฝั่งตะวันออกการมีส่วนร่วมในการจัดการระบบการจัดการน้ำร่วมกับโครงการชลประทานคลองด่านนั้นเป็นจุดเริ่มต้นของการแสดงบทบาทภาคประชาชนในขั้นต้น พื้นที่คลองด่านตั้งอยู่ชายขอบตะวันออกเฉียงใต้สุดของลุ่มน้ำเจ้าพระยา ซึ่งมีอาณาเขตกว้างขวางมากจนยากจะหารูปแบบกลไกการทำงานที่เหมาะสมได้ คณะวิจัยจึงต้องการผลักดันให้มีการจัดตั้ง “คณะกรรมการลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนล่างฝั่งตะวันออก” ในพื้นที่ทุ่งเจ้าพระยาตอนล่างฝั่งตะวันออก เพื่อให้เป็นกลไกของการจัดการลุ่มน้ำในระดับย่อยของลุ่มน้ำเจ้าพระยาทั้งหมด ที่มีความคล่องตัวและสามารถปฏิบัติได้จริง โดยการนำผู้เกี่ยวข้องกับการใช้น้ำในพื้นที่ตั้งแต่ตอนใต้ของจังหวัดอยุธยาลงมาจนถึงจังหวัดสมุทรปราการให้มาทำงานร่วมกันในฐานะกลไกการจัดการน้ำ ซึ่งคนคลองด่านก็ต้องการมีส่วนร่วมด้วย (1.3) ชุมชนต้องร่วมกันทำงานเพื่อพัฒนาศักยภาพและคุณภาพชีวิตของชุมชนเมื่อดำเนินการสืบค้นลงไปถึงวิถีชีวิตคนคลองด่านแล้วพบว่า ผู้คนไม่ได้ต่างคนต่างอยู่อาศัยอย่างสังคมเมืองทั่วไป หากแต่มีการรวมกลุ่มในลักษณะกลุ่มอาชีพอันเป็นฐานสำคัญของการพัฒนาเป็นองค์กรชุมชนเพื่อดำเนินงานพัฒนาต่อไปได้ อาทิ “กลุ่มประมงเรือเล็กบริเวณคลองด่านน้อย” “กลุ่มแม่บ้านสร่างโศรก” และ “กลุ่มแม่บ้านปลาสลิดตลาดหวาย การดำเนินงานในช่วงต่อไปต้องเร่งสร้างความเข้มแข็งให้กับองค์กรชุมชนเหล่านี้ เพื่อเป็นแกนหลักของการดูแลและพัฒนาคุณภาพชีวิตคน รวมทั้งการแก้ไขปัญหาความยากจนของท้องถิ่น (1.4) ชุมชนต้องนำเสนอเอกลักษณ์ท้องถิ่นให้สาธารณชนรู้จักคุณค่าของพื้นที่คลองด่าน ตำบลคลองด่านอาจเป็นเพียงพื้นที่เล็ก ๆ ในแผนที่ประเทศไทยหรือในลุ่มน้ำเจ้าพระยา แต่พื้นที่ขนาดเล็กนี้เองที่ผลิตอาหารเลี้ยงดูคนไทยอย่างมหาศาล โดยเฉพาะอย่างยิ่งสินค้าจำพวกประมง อาทิ ปลา ปลาหมึก กุ้ง หอยแครง หอยแมลงภู่ ปลาน้ำจืด ปลาสลิด กะปิ และ น้ำปลา สินค้าบางอย่าง เช่น หอยแลงภู่อบแห้งแช่แข็งส่งออกไปขายยังต่างประเทศ อันนำรายได้เข้าประเทศอีกมหาศาล คนได้อยู่ดีมีสุขบนฐานทรัพยากรธรรมชาติอันอุดมสมบูรณ์ แม้ทรัพย์สมบัติทั่วไปจะไม่มาก แต่ทรัพย์ด้านความมั่นคงทางอาหารกลับสูงอย่างยิ่ง 2. ข้อเสนอต่อรัฐ (2.1) หน่วยงานที่เกี่ยวข้องต้องบังคับใช้กฎหมายเกี่ยวกับสิ่งแวดบ้อมอย่างจริงจังจุดที่เป็นแหล่งที่มาของปัญหาน้ำเสียมากที่สุด คือ โรงงานอุตสาหกรรมในเขตนิคมอุตสาหกรรมของเอกชนและที่ตั้งอยู่เดี่ยวๆ นอกเขตพื้นที่นิคมอุตสาหกรรม กรมโรงงานอุตสาหกรรม ในฐานะหน่วยงานผู้รับผิดชอบต้องติดตามและควบคุมการำเนินงานของโรงงานเหล่านี้อย่างใกล้ชิด ป้องกันมิให้ผู้ประกอบการเหล่านี้สร้างมลพิษด้านสิ่งแวดล้อม และบังคับใช้พระราชบัญญัติโรงงานอุตสาหกรรม พ.ศ.2522 อย่างจริงจังกับผู้ละเมิดกระทำผิดตามบทบัญญัติกฎหมาย (2.2) หน่วยงานที่เกี่ยวข้องต้องควบคุมการใช้ที่ดินตามการจัดทำผังเมืองอย่างจริงจังผังเมืองจังหวัดสมุทรปราการ พ.ศ.2544 กำหนดให้พื้นที่ตำบลบางเพรียงและตำบลคลองด่าน อำเภอบางบ่อ จังหวัดสมุทรปราการ เป็นพื้นที่เพื่อการเกษตรกรรม หรือพื้นที่สีเขียว (ยกเว้นบริเวณโครงการบ่อบำบัดน้ำเสียซึ่งมีการจำแนกให้เป็นพื้นที่สีม่วง) การจัดการที่ดินต่าง ๆ จะต้องเป็นไปตามการจัดแบ่งโซนดังกล่าว แต่ปัจจุบัน พบว่า มีโรงงานอุตสาหกรรมและโกดังสินค้าที่มีการผลิตงานอุตสาหกรรมซุกซ่อนอยู่ภายในเข้ามาปลูกสร้างอาคารและดำเนินงานในเขตพื้นที่สีเขียวของทั้งสองตำบล เพื่อให้เป็นไปตามการวางผังเมืองดังกล่าวการใช้พื้นที่ในเชิงอุตสาหกรรมในพื้นที่ดังกล่าว จึงต้องยุติการดำเนินงานหรือขยายตัวเพิ่มมากขึ้นในอนาคต (2.3) องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นต้องมีส่วนร่วมดูแลการจัดการทรัพยากรธรรมชาตินอกเหนือจากการเรียกร้องให้หน่วยงานภายนอกกำกับดูแลกฎหมายสิ่งแวดล้อมและการจัดทำผังเมืองอย่างเคร่งครัดแล้ว องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นก็ควรจะต้องมีบทบาทเข้ามาร่วมดูแล จัดการ อนุรักษ์และฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติด้วย เพราะองค์กรเหล่านี้มีอำนาจหน้าที่โดยตรงกับภารกิจนี้อยู่แล้ว พร้อมทั้งต้องดำเนินงานโดยประสานความร่วมมือจากชุมชนท้องถิ่นอย่างใกล้ชิด (2.4)รัฐต้องสนับสนุนความเข้มแข็งขององค์กรชุมชน ในการมีส่วนร่วมจัดการทรัพยากรการร้องขอการมีส่วนร่วมของประชมชนในการ่วมบริหารจัดการทรัพยากรน้ำต้องได้รับความเชื่อมั่นจากหน่วยงานภาครัฐในการเปิดโอกาสดังกล่าว พร้อมทั้งเสริมสร้างศักยภาพของกลุ่มองค์กรชุมชนให้สามารถเข้ามาร่วมทำงานได้อย่างต่อเนื่อง และมีประสิทธิภาพ รวมถึงบทบาทด้านการพัฒนาคุณภาพชีวิตและ ความเป็นอยู่ของคนในชุมชนพ้นไปจากปัญหาความยากจนด้วย

บรรณานุกรม :
ชัยพันธ์ ประภาสะวัต . (2551). การจัดการทรัพยากรน้ำโดยชุมชน กลุ่มที่ 4 : โครงการวิจัยเชิงปฏิบัติการการพิทักษ์และจัดการลุ่มน้ำคลองด่าน จังหวัดสมุทรปราการ.
    กรุงเทพมหานคร : สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย.
ชัยพันธ์ ประภาสะวัต . 2551. "การจัดการทรัพยากรน้ำโดยชุมชน กลุ่มที่ 4 : โครงการวิจัยเชิงปฏิบัติการการพิทักษ์และจัดการลุ่มน้ำคลองด่าน จังหวัดสมุทรปราการ".
    กรุงเทพมหานคร : สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย.
ชัยพันธ์ ประภาสะวัต . "การจัดการทรัพยากรน้ำโดยชุมชน กลุ่มที่ 4 : โครงการวิจัยเชิงปฏิบัติการการพิทักษ์และจัดการลุ่มน้ำคลองด่าน จังหวัดสมุทรปราการ."
    กรุงเทพมหานคร : สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย, 2551. Print.
ชัยพันธ์ ประภาสะวัต . การจัดการทรัพยากรน้ำโดยชุมชน กลุ่มที่ 4 : โครงการวิจัยเชิงปฏิบัติการการพิทักษ์และจัดการลุ่มน้ำคลองด่าน จังหวัดสมุทรปราการ. กรุงเทพมหานคร : สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย; 2551.